YAPAY ZEKA GÜNDEMİ

Yapay Zekâ Okuryazarlığı: 21. Yüzyılın Ulusal Rekabet ve Güvenlik Stratejisi

Finlandiya, İngiltere ve Singapur Modelleri Üzerinden Politika, Yönetişim ve İnsan Kaynağı Dönüşümünün Karşılaştırmalı Analizi

Levent Karadağ, Türkiye Yapay Zeka Platformu Başkanı

27.02.2026

1. Yapay Zeka Okuryazarlığı Nedir?

Yapay zeka okuryazarlığı; bireylerin, kurumların ve politika yapıcıların yapay zekâ sistemlerini anlama, değerlendirme, güvenli kullanma ve yönetişim ilkeleri çerçevesinde uygulama kapasitesini ifade eder.

OECD AI Principles (2019) ve UNESCO AI Competency Framework belgeleri doğrultusunda AI okuryazarlığı dört ana bileşenden oluşur:

• Kavramsal bilgi: AI nedir, ne değildir, sınırları nelerdir?
• Veri ve model mantığı: Algoritmalar, makine öğrenmesi ve önyargı (bias) mekanizmaları
• Etik ve regülasyon bilgisi: Mahremiyet, adalet, hesap verebilirlik
• Uygulama becerisi: Prompt tasarımı, çıktı doğrulama, insan kontrolü

Dijital Okuryazarlık ile Farkı

Dijital Okuryazarlık	Yapay Zeka Okuryazarlığı
Araç kullanımı	Model davranışını anlama
Bilgi erişimi	İçerik üretim mekanizmasını kavrama
Temel veri güvenliği	Algoritmik önyargı ve risk analizi

AB AI Act (2024) Madde 4, “AI literacy” kavramını hukuki yükümlülük olarak tanımlamıştır.

2. Neden Ulusal Güvenlik ve Rekabet Meselesidir?

2.1 Ekonomik Büyüme

OECD verilerine göre AI’ın 2030’a kadar küresel GSYH’ye katkısı %14’e kadar çıkabilir.

2.2 İş Gücü Dönüşümü

Dünya Bankası raporları, iş gücünün %30’dan fazlasının AI destekli dönüşüme maruz kalacağını öngörmektedir.

2.3 Teknolojik Bağımsızlık

AI okuryazarlığı düşük ülkeler, dış teknolojiye bağımlı hale gelir.

3. Finlandiya Modeli

Finlandiya, “vatandaş temelli AI okuryazarlığı” modelinin öncüsüdür.

Elements of AI (2018)

• Helsinki Üniversitesi & Reaktor iş birliği
• 220.000+ katılımcı
• %40 kadın katılımı
• AB nüfusunun %1’ine ulaşma hedefi

Kaynak: fileciteturn0file0

Politika Yaklaşımı

• 2017 Ulusal AI Programı
• 2025 Eğitimde AI rehberi
• Sağlıkta SOTE AI Ecosystem pilotları (€2.3 milyon)

Finlandiya Modeli Özeti:

• Düşük eşikli MOOC
• Kamu-üniversite ortaklığı
• Etik ve bias farkındalığı vurgusu

4. İngiltere Modeli

National AI Strategy (2021)

10 yıllık ulusal vizyon.

AI Playbook for Government (2025)

10 ilke üzerinden kamu AI kapasitesi.

One Big Thing 2025

• Tüm kamu personeline 60 dakikalık zorunlu AI eğitimi
• 13 Ekim 2025 – 13 Şubat 2026

Kaynak: fileciteturn0file1

İngiltere Modeli Özeti:

• Kamu yönetişim temelli
• Risk ve assurance odaklı
• Eğitim modülleri (DfE)

 

5. Singapur Modeli

National AI Strategy 2.0 (2023)

• Excellence & Empowerment
• S$500 milyon yatırım (AI Singapore)

SkillsFuture & LearnAI

• AI4E (AI for Everyone)
• AI4K (AI for Kids)
• 5 saatlik sertifika programları

AI Verify Framework (2022)

• 11 yönetişim ilkesi
• Test ve güvence mekanizması

Singapur Modeli Özeti:

• Devlet liderliğinde kapasite geliştirme
• Ölçülebilir kullanım oranları (%75 öğretmen AI kullanımı – TALIS 2024)
• Güven temelli AI ekosistemi

6. Ülkeler Arası Karşılaştırma

Ülke	Temel Yaklaşım	Ulusal Program	Güçlü Yan
Finlandiya	Vatandaş temelli	Elements of AI	Ölçeklenebilir MOOC
İngiltere	Kamu yönetişimi	AI Playbook	Kurumsal risk yönetimi
Singapur	Stratejik devlet modeli	NAIS 2.0	Yönetişim + yatırım

7. Türkiye İçin Çıkarımlar

Eğitim Müfredatı

• Ortaöğretimde AI temel dersi
• Üniversitelerde zorunlu AI modülü

Kamu Çalışanları İçin

• 3 saatlik zorunlu temel AI okuryazarlığı
• 10 saatlik uygulamalı modül

Özel Sektör İçin

• Sektörel AI adaptasyon rehberi
• AI risk denetim checklisti

8. Stratejik Yol Haritası (5 Adım)

1. Ulusal AI Okuryazarlığı Çerçevesi oluşturulmalı.
2. Kamu çalışanlarına zorunlu modül getirilmeli.
3. MOOC tabanlı ulusal platform kurulmalı.
4. AI etik ve yönetişim test çerçevesi geliştirilmeli.
5. KPI temelli izleme sistemi kurulmalı.